KHÔNG TƯ DUY ĐÚNG, CÀNG CỐ GẮNG CÀNG TRỞ NÊN “ĐUỐI”: BÀI HỌC VỀ TƯ DUY HIỆU QUẢ TRONG CÔNG VIỆC VÀ CUỘC SỐNG

Trong xã hội hiện đại, “chăm chỉ” thường được xem như một đức tính cốt lõi dẫn tới thành công. Nhiều người tin rằng chỉ cần làm việc nhiều hơn, thức khuya hơn, bận rộn hơn thì sớm muộn cũng sẽ đạt được kết quả. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy một nghịch lý: có không ít người càng cố gắng thì càng kiệt sức, càng làm nhiều thì càng tụt lại phía sau.

Nguyên nhân không nằm ở mức độ nỗ lực, mà nằm ở chất lượng của tư duy. Khi thiếu tư duy chiến lược, thiếu khả năng suy nghĩ sâu và phản biện, sự chăm chỉ rất dễ trở thành “lao động quán tính” – bận rộn nhưng không tạo ra giá trị gia tăng. Đây chính là lý do vì sao nhiều người làm việc không ngừng nghỉ nhưng vẫn cảm thấy bản thân ngày càng “đuối”.

Hiệu ứng kiến lười và bài học về giá trị của tư duy quan sát

Một nghiên cứu nổi tiếng tại Đại học Hokkaido (Nhật Bản) đã mang đến một góc nhìn hoàn toàn khác về khái niệm “lười biếng”. Trong thí nghiệm này, các nhà khoa học chia 30 con kiến đen thành ba nhóm và theo dõi hành vi của chúng hằng ngày. Phần lớn kiến trong đàn tỏ ra vô cùng chăm chỉ: dọn dẹp tổ, vận chuyển thức ăn, chăm sóc kiến con. Tuy nhiên, có một số con kiến gần như không tham gia vào bất kỳ hoạt động lao động nào, chỉ đứng quan sát xung quanh. Chúng nhanh chóng bị gắn mác là “kiến lười”.

Mọi nhận định ban đầu đã bị đảo ngược hoàn toàn khi nhóm nghiên cứu cắt nguồn lương thực của đàn kiến. Trong tình huống khủng hoảng, những con kiến vốn được coi là chăm chỉ lại rơi vào trạng thái hoảng loạn, trong khi chính những “con kiến lười” lại bình tĩnh di chuyển, tìm kiếm và phát hiện ra nguồn thức ăn mới. Chúng trở thành những cá thể dẫn đường, giúp cả đàn sinh tồn.

Hóa ra, những con kiến này không hề lười biếng. Chúng dành phần lớn thời gian để quan sát môi trường, ghi nhận sự thay đổi và xử lý thông tin. Bề ngoài có vẻ nhàn nhã, nhưng bên trong là quá trình tư duy liên tục. Đây chính là nền tảng của cái gọi là hiệu ứng kiến lười – một minh chứng rõ ràng cho việc không phải lúc nào hoạt động nhiều cũng đồng nghĩa với hiệu quả cao.

Chăm chỉ bên ngoài nhưng lười biếng trong tư duy

Câu chuyện trong cuốn “Tốc độ của tư duy” của Bill Gates và Collins Hemingway đã khắc họa rất rõ sự khác biệt giữa chăm chỉ thuần túy và chăm chỉ có tư duy. Một người thanh niên ở Canada dành toàn bộ thời gian trong ngày để viết tiểu thuyết. Anh viết liên tục, viết không ngừng nghỉ, nhưng những cuốn sách được xuất bản lại không nhận được sự quan tâm của độc giả.

Khi tìm đến thầy giáo để xin lời khuyên, anh khẳng định mình đã làm việc hết sức chăm chỉ, từ sáng đến tối đều viết. Câu hỏi đơn giản nhưng mang tính thức tỉnh của người thầy là: “Vậy khi nào con suy nghĩ?”. Chính khoảnh khắc im lặng đó đã phơi bày vấn đề cốt lõi. Sự cần cù của anh chỉ là sự lặp lại máy móc, thiếu chiều sâu tư duy, thiếu thời gian để chiêm nghiệm, quan sát và sáng tạo.

Thực tế, rất nhiều người trong chúng ta rơi vào trạng thái bận rộn kéo dài nhưng không tiến bộ. Làm việc khuya, ngủ ít, lịch kín đặc không phải là minh chứng cho năng lực vượt trội. Đó chỉ là bằng chứng cho việc chúng ta đang tiêu hao năng lượng mà không tái tạo giá trị mới. Một người không chịu suy nghĩ, không chịu học hỏi thì dù có chăm chỉ đến đâu cũng rất dễ trở nên tầm thường và bị đào thải.

Khi sự siêng năng chất lượng thấp trở thành lực cản phát triển

Chăm chỉ là một đức tính tốt, nhưng chỉ khi nó đi kèm với tư duy. Nếu loại bỏ được sự siêng năng chất lượng thấp – tức là làm nhiều nhưng không suy nghĩ – và hình thành thói quen tư duy sâu, con người mới thực sự đặt được viên gạch đầu tiên trên con đường phát triển bền vững.

Trong môi trường công việc hiện đại, giá trị không nằm ở việc ai làm nhiều giờ hơn, mà ở việc ai tạo ra giải pháp tốt hơn. Những cá nhân chỉ biết làm theo quy trình, không đặt câu hỏi, không tìm cách cải tiến sẽ sớm bị thay thế, dù họ có nỗ lực đến đâu.

Dám đi ngược đám đông để tạo ra khác biệt

Một quan niệm phổ biến là phải luôn bận rộn, luôn làm việc hết công suất thì mới là người có giá trị. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu hành vi đã chỉ ra rằng điều này không hoàn toàn đúng. Giáo sư Sendhil Mullainathan, Trường Kinh doanh Booth – Đại học Chicago, từng nhấn mạnh rằng việc duy trì khoảng thời gian nghỉ ngơi không phải là lãng phí tài nguyên, mà là cách để hệ thống – dù là tổ chức hay cá nhân – hoạt động hiệu quả hơn.

Thời gian nghỉ ngơi không đơn thuần để hồi phục thể lực, mà quan trọng hơn là để tư duy, tái cấu trúc nhận thức và nạp lại năng lượng sáng tạo. Với cá nhân cũng vậy, nếu không cho bản thân khoảng trống để suy nghĩ, con người rất dễ rơi vào vòng xoáy làm việc không điểm dừng mà không có bước tiến thực sự.

Câu chuyện của Lý Thượng Long và giá trị của thời gian suy nghĩ

Lý Thượng Long – một nhà văn trẻ có sức ảnh hưởng lớn tại Trung Quốc – từng đưa ra một quyết định đi ngược đám đông khi còn là giáo viên. Anh kiên quyết không làm việc vào cuối tuần, dù biết điều đó đồng nghĩa với việc từ bỏ một khoản thu nhập đáng kể từ việc dạy thêm.

Trong khi đồng nghiệp tất bật với lịch làm việc kín đặc, Lý dành thời gian cuối tuần để đọc sách, xem phim, ghi chép và viết những điều mình thực sự quan tâm. Không lâu sau, khi nhà trường cắt giảm nhân sự, nhiều giáo viên rơi vào cảnh thất nghiệp, còn Lý Thượng Long lúc này đã trở thành một nhà văn nổi tiếng với thu nhập hàng triệu tệ mỗi năm.

Anh từng chia sẻ rằng trong bất kỳ đội nhóm nào cũng luôn có một vài người trông có vẻ “rảnh rỗi”, bởi trách nhiệm của họ không phải là làm việc vụn vặt, mà là suy nghĩ, định hướng và đưa ra quyết định tốt hơn cho tập thể.

Tư duy – ranh giới giữa người bình thường và người tạo ra khác biệt

Tư duy chính là yếu tố phân tách giữa người chỉ tồn tại và người tạo ra giá trị. Những cá nhân có khả năng suy nghĩ độc lập, sáng tạo và phản biện thường có con đường phát triển rất khác. Họ không chạy theo đám đông, không đo giá trị bản thân bằng mức độ bận rộn, mà bằng tác động họ tạo ra.

Nhà tư tưởng người Pháp Blaise Pascal từng viết rằng con người tuy mong manh như cây sậy, nhưng là cây sậy biết suy nghĩ. Chính khả năng tư duy đã khiến con người vượt lên trên hoàn cảnh, vượt lên trên giới hạn tự nhiên của mình.

Kết luận: Ít bận rộn hơn, nhiều tư duy hơn

Không tư duy đúng, càng cố gắng càng trở nên “đuối”. Chăm chỉ không phải là sai, nhưng chăm chỉ mà không suy nghĩ thì chỉ là sự tiêu hao. Trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, lợi thế cạnh tranh không còn nằm ở số giờ làm việc, mà nằm ở chất lượng tư duy và khả năng tạo ra giá trị mới.

Biết dừng lại để suy nghĩ, dám đi ngược đám đông khi cần thiết, và đầu tư cho tư duy sâu chính là cách để mỗi người thoát khỏi vòng luẩn quẩn của sự bận rộn vô nghĩa và tiến tới một con đường phát triển bền vững hơn.